Co to jest żywność ekologiczna — definicja prawna
Termin „ekologiczny" (lub równoważne określenia: „biologiczny", „organiczny", „bio", „eko") jest chroniony prawnie przez rozporządzenie (UE) 2018/848. Oznacza to, że żaden produkt nie może być sprzedawany z tymi oznaczeniami, jeśli nie przeszedł przez system certyfikacji i kontroli. Dotyczy to zarówno surowców, jak i przetworzonej żywności.
Dla produktu przetworzonego reguła jest prosta: co najmniej 95% składników rolniczych produktu musi pochodzić z certyfikowanej produkcji ekologicznej. Pozostałe do 5% może być konwencjonalne, ale wyłącznie jeśli dany składnik nie jest dostępny w formie ekologicznej — i musi się znaleźć na liście zatwierdzonej substancji.
Logo euroleaf — obowiązkowe oznakowanie
Unijne logo ekologiczne — popularnie zwane euroleafem — jest obowiązkiem, a nie opcją dla pakowanych produktów ekologicznych wyprodukowanych i certyfikowanych w krajach UE. Logo przedstawia zarys liścia złożony z białych gwiazdek na zielonym tle. Jego użycie reguluje rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 271/2010.
Poniżej logo muszą znaleźć się dwie informacje obowiązkowe:
- Numer kodowy jednostki certyfikującej — np. PL-EKO-01 (skrót kraju + EKO + numer jednostki nadany przez ministra)
- Miejsce produkcji surowców rolniczych — jedna z trzech opcji: „Rolnictwo UE", „Rolnictwo spoza UE" lub „Rolnictwo UE/spoza UE"
Dla produktów z krajów trzecich (poza UE) logo euroleaf jest dobrowolne, jednak kraj musi figurować na liście równoważności lub producent musi posiadać certyfikat uznawany przez UE. Obowiązkowe jest natomiast podanie numeru kontrolnego organu certyfikującego.
Podmioty objęte systemem kontroli
Kontroli podlegają wszystkie podmioty uczestniczące w produkcji, przetwarzaniu, dystrybucji i imporcie produktów ekologicznych. Zgodnie z art. 34 rozporządzenia 2018/848 do systemu kontroli muszą przystąpić:
- Producenci rolni — gospodarstwa prowadzące uprawy lub chów ekologiczny
- Przetwórcy — zakłady produkujące żywność przetworzoną z surowców ekologicznych
- Importerzy — podmioty sprowadzające produkty ekologiczne spoza UE
- Dystrybutorzy hurtowi — magazynujący i sprzedający produkty ekologiczne innym podmiotom
- Detaliści — sklepy sprzedające luzem lub paczkujące produkty ekologiczne na miejscu
Wyłączeni z obowiązku certyfikacji (ale nie z obowiązku powiadomienia władz) są detaliści sprzedający wyłącznie paczkowane produkty ekologiczne bezpośrednio konsumentom końcowym.
Kontrola łańcucha dostaw
System kontroli produktów ekologicznych opiera się na zasadzie dokumentowania przepływu towaru na każdym etapie. Każda transakcja między podmiotami w łańcuchu dostaw musi być potwierdzona dokumentem towarzyszącym, który zawiera:
- Dane sprzedawcy i nabywcy wraz z numerami ich certyfikatów
- Opis produktu — gatunek, odmiana, masa
- Numer partii i status ekologiczny (certyfikowane lub w konwersji)
- Numer certyfikatu wystawiającego podmiotu i jednostki certyfikującej
W Polsce podmioty mogą korzystać z systemu e-certyfikacji wprowadzonego przez IJHARS, który umożliwia elektroniczną wymianę dokumentów i weryfikację certyfikatów online. System e-certyfikacji integruje się z europejską bazą TRACES NT, używaną przy imporcie żywności ekologicznej spoza UE.
Wymagania dla importu żywności ekologicznej
Import produktów ekologicznych spoza UE jest możliwy na dwa sposoby:
1. Import z krajów równoważnych
Komisja Europejska uznaje część krajów trzecich za posiadające równoważny system kontroli. Aktualnie na liście równoważności figurują m.in. Indie, Japonia, Argentyna, Tunezja i kilka innych państw. Produkty z tych krajów mogą być importowane bezpośrednio z certyfikatem organu uznanego przez dane państwo.
2. Import przez uznane organy certyfikujące
Dla krajów niefigurujących na liście równoważności importerzy muszą wykazać, że producent w kraju trzecim posiada certyfikat organu certyfikującego uznanego przez Komisję Europejską (Załącznik IV rozporządzenia 2021/2307). Kontrola odbywa się przez system TRACES NT przy każdej przesyłce.
| Ścieżka importu | Dokument wymagany | System elektroniczny |
|---|---|---|
| Kraje równoważne (lista KE) | Świadectwo kontrolne organu krajowego | TRACES NT — COI (certyfikat inspekcji) |
| Inne kraje — uznany organ certyfikujący | Certyfikat organu z Zał. IV + deklaracja importera | TRACES NT — COI + weryfikacja organu |
| Produkty w tranzycie przez kraje trzecie | Dokumenty tranzytowe potwierdzające integralność partii | TRACES NT z adnotacją tranzytową |
Wycofanie produktu z obrotu
Jeśli w trakcie kontroli urzędowych lub badań laboratoryjnych stwierdzone zostanie, że produkt oznakowany jako ekologiczny zawiera pozostałości pestycydów syntetycznych lub GMO powyżej progów określonych przepisami, IJHARS może nakazać:
- Wycofanie partii z obrotu handlowego
- Zmianę etykiety — usunięcie oznaczeń ekologicznych
- Wszczęcie postępowania wobec jednostki certyfikującej
- Powiadomienie europejskiego systemu RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed) w przypadku poważnego zagrożenia
Rozróżnienie między „eko" a „bio"
W Polsce terminy „eko", „bio", „organiczne", „ekologiczne" i „biologiczne" są traktowane jako równoznaczne i objęte tymi samymi przepisami rozporządzenia 2018/848. Producent lub przetwórca nie może stosować żadnego z tych określeń bez ważnego certyfikatu — nawet jeśli faktycznie nie stosuje pestycydów ani nawozów syntetycznych. Jedyną drogą do legalnego użycia tych terminów jest przejście przez formalny proces certyfikacji i coroczne inspekcje.
Tendencje rynkowe żywności ekologicznej w Polsce
Rynek żywności ekologicznej w Polsce systematycznie rośnie, choć nadal jest niewielki w porównaniu z krajami Europy Zachodniej. Wzrost popytu jest widoczny głównie w segmencie warzyw i owoców ekologicznych, przetworów mlecznych i pieczywa żytniego. Dane o wielkości rynku w Polsce są publikowane przez Koalicję na Rzecz Rolnictwa Ekologicznego oraz w raportach FiBL (Research Institute of Organic Agriculture) i IFOAM Organics Europe.
Dane FiBL wskazują, że Polska należy do czołowych producentów ekologicznych w Europie Środkowej pod względem powierzchni użytków rolnych z certyfikacją, choć konsumpcja krajowa pozostaje niższa niż w Niemczech, Francji czy krajach skandynawskich. Znaczna część polskiej produkcji ekologicznej jest eksportowana na rynki zachodnie.